Мәдени мұра  Ұлттық жобаӨткенді қастерлеу арқылы, болашағымызды баянды етеміз
  • Twitter
  • Facebook
  • Лента на Youtube
 

"Мәдени Мұра" бағдарламасының аясындағы Қазақстанның тарихи және мәдени ескерткіштері

Алғашқы әскери училище ғимараты

Түркістан 

1910 жылы И.А. Кастанье ежелгі ескерткіштерінің толық зерттелмеу себептерін былай түсіндіреді: «Орта Азияның ежелгі оңтүстік жартысын қазбалық жұмыстардың нәтижесінде ескерткіштердің (самаркандта мешіттері және басқа) солтүстік бөлігін жауып, сол уақытта ежелгілік және көпқырлығымен көп көңілді аларлық» - деген тұжырым жасаған болатын.

Оңтүстік Қазақстан облыстарының ішінде Түркістан ерекше танымал болып келеді. Оның ежелгі атауы Шавғар. Жазулардағы мәлімет бойынша Түркестанның жанында Отрардан Сырдарияға дейін бір өту жолында орналасқан болатын. Қазіргі мекені Түркестан, Шавғар Түркестан қаласынан оңтүстіктен 8 шақырым жерде орналасқан. Шой-төбе қалашығымен тең. XII - XIII ғ.ғ. Шавғар сауда-мәдени маңызын жойған болатын. Қала маңызын жойып, Яссы-Түркістан орталығына орналасқан болатын. Ортағасырдағы басқа қалалар сияқты құрылып жойылған. Яссы-Қазақ хандығының резиденциясына айналған Яссы-Түркістан сауда жолының бойында орналасқан. XII ғасырда Ахмед Яссауи кесенесі қалашықтың территориясында XIV-XV ғғ. Тоқтамыс ханымен жойылып және ұрланған қаланы қайта құрды. 

Қытайға, Шығыс Сібірге және Орталық Азияға, Еуропалық Ресейге өтетін сауда жолдарының қиылысында XII ғасырда құрылған Қазақстанның ежелгі қалаларының бірі. Бадам және Сайрам-су өзендерінің бойында, таулы өңірлі жерінде орналасқан. 1425 жылы алғашқы «Шымкент» қоныстанған жерінің атауы Шараф ад-дин Али Йе(а)зди «Зафар-наме» («Жеңіс кітабы») шығармасында кездеседі. Тимурдың келуімен 1366 жылға оқиғалардың сипаттамаларында Сайрам қаласының жанындағы қоныс Шымкент жазылған. 
VII - XIX ғасырдағы мәдени орталықтарының алдын ала күні анықталуының негізінде өткен дәуірлердің материалды мәдени заттардың табылуымен қалашықтың уақытын анықтауға болады.
Қалашықтың тарихи маңызы қазіргі қалалық құрылыстың орталығында тарихи маңызы сақталып, қалалық білім беру негізі ретінде сипатталады.

Отрар 4 - Сардоб Мирза-Рабад. Судың жартылай жерасты қоймалары. Ескерткіш қазіорр жойылған.  

XX ғ. 40-50 жж.

Отрар 3 – Сардоб Мирза-Рабад. Судың жартылай жерасты қоймалары. Ірі жоспар.

Отрар 2 Ортағасыр сәулетінің белгісіз ескерткіштері. Қазірде жойылған.

Сұзақ 

Көптеген тарихи және мәдени ескерткіштер саны облыстың солтүстік бөлігіндеге – Қаратау солтүстік таулы белестерден Бетпақ дала шөлдеріне дейін созылған жартылай шөл даланы, қамтыған Сұзақ облысында бар. Районның территориясында 36 сәулет ескерткіштері анықталып, оның көпшілігі Сұзақ ауылында орналасқан. Ескерткіштердің жойылуына байланысты көпшілігі толық зерттелмеген.

Сайрам

Сайрам ауылы Оңтүстік Қазақстан жерінің ежелгі қоныстарының бірі. Шымкент қаласынан шығысқа қарай 10 км қашықтықта Сайрам-Су өзенінің баурайында орналасқан. (IX-XII ғасырдың) ерте ортағасыр дәуірінде жерінде Сайрам қаласының орнында Мауренахр құрамына енген бір атаулы орталық Испиджаб қаласы орналасқан болатын. Оның аймағына Шымкент қаласы енген болатын. 629 жылғы алғашқы Испибжаб туралы мәлімет қытай авторы Сюнь-Цзянь географиялық жұмысында көрінеді. XIII ғасырдан бастап Сайрам қаласы ретінде белгілі болған. Сайрам атауы 1221 жылы алғашқы рет қытай саяхатшысы Чань-Чунь Шыңғыс ханның жиынтығымен сипаталатын болған. Сайрам – «Ақ өзеннің бойындағы қала». Орыс тарихи құжаттарда Сайрам туралы мәлімет XVII ғасырдың аяғында ашыл бастайды. Сайрамның дамуы және құрылуы экономика-географиялық жағынан ғана емес, саяси жағынан да анықталған. Шаштан (Ташкенттен) керуенді жолдармен исламның жайылуы далалы барлық райондар болады.

Сайрам тарихи орталығы қазіргі жоспарлы құрылымда ежелгі шахристанның белгілері крест тәрізді көшелердің жоспарлы кестесі IX-XIX ғасырдағы Орта Азия қалалық құрылыс мәдениетінің ескерткіштері сақталған.  

Ибрахим Ата ескерткішінің қазіргі суреті.

Видео: Түркістан