Мәдени мұра  Ұлттық жобаӨткенді қастерлеу арқылы, болашағымызды баянды етеміз
  • Twitter
  • Facebook
  • Лента на Youtube
 

Қазақстанның Мәдени мұрасы

Абділ Әзіз баб   (XV - XIX ғасыр)

Басты бет - Мәдени мұра - Ескерткіштер - Батыс Қазақстан облысы

Батыс Қазақстан облысы    [ қалыптасқан мерзімі: 1 Наурыз 1932 ж. ]

Батыс Қазақстан ерте заманнан Ұлы Жібек жолының бағытында орналасқан. Орынбор, Самар, Саратов, Волгоград, Астрахан, Атырау, Маңғыстау, Ақтюбе облыстарымен шекаралас болып келеді.

 

Қазақстаннның ескі қаласы Орал  (1613ж. құрылған) Орал өзенінің оң жағалауында оған Шаған өзенінің құйятын белесте орналасқан.  Орал өзені  (Жайық) ормандарымен жер жайлымдары көшпенділер, скифтар, аварлар, пешенегтер үшін жайлы орын болған.

 

Елді мекеннің тарихы күнделікті тұрмысты еді. Мұнда көптеген тарихи оқиғалар болған: Е.Пугачевқа қарсы көтеріліс, 1783-1797 ж.ж. С.Датұлының ұлт-азаттық көтерілісі, 1801 ж. Бөкей хандығының құрылуы, 1836-1838 ж.ж. Исатай Тайманұлы және Махамбет Өтемісұлының кедей қазақтарының патшалық үстем таптың колонияларына және бай феодалдарға қарсы қозғалысы.

 

Орал жанындағы “Қазақстанда бірінші рет”, “ескілік”, “ең жақсысы” және т.б.  сияқты феномендер қолданған болатын. Бұл мектептерге және жоғары оқу орындарына, кітапханаларға, музейлерге, театрларға, емделу мекемелеріне қатысты. Олар қазақтың үстем табымен патшалық әкімшілікпен, орал казактарымен ашылған болатын. Осындай мектептер де түрлі халықтың балалары оқыған еді. Қазақстанның бүгінгі күніне тән осында толенттылықтың, өзарашыдамдылықтың одан басқа өзаракөмектің негізі салынған емес пе еді?

 

Осы жерде қазақтардың ішінен бірінші орыс әскерінің генералы – Жәңгір ханның баласы Ғұбайдұлла, және алғашқы қазақ Совет әскерінің генералы – Шәкір Жексенбаев, Ең бірінші Шығыстың әйелі -  Совет Одағының батыры Мәншүк Мәметова туған болатын. Осында бірінші рет қазақ газеттері жарияланған болатын, оның ішінде 1918 ж, қарашасынан “Орал өңірі” және “Орал маңайы” атты газеттер бүгінгі күнге дейін шығады. Бірінші болып Қазақстанда ғана емес, революцияға дейінгі Ресейде Оралды орман достырының қоғамы құрылды.

 

Орал жері арқылы барлық тарихи оқиғалардың 1/6 бөлігі осы жердің бөлігінде болған. Мұнда С.Датұлы, И.Тайманұлының халықтық көтерілі өрбіді. Мұнда патша үкіметтімен польдік көтеріліске қатысушылар, совет өкіметіне қарсы - “халық жаулары”, одан да басқа халықтар жер аударылды. Әрбір жақ өз ісін әділ деп таныған 1918-1920 жылдардағы азаматтық соғысының шайқастары осы жерде өткен еді. Осы жылдары Батыс Қазақстанда алғашқы қазақ демократтарынан (Ханша и Халел Досмухамедовтар, Ахмет Байтурсынов, Міржақып Дулатов, Ғұмар Қарашев және басқалар), құрылған “Алаш” партиясының бағыты конституциялық көзқарастары совет конституциясында прогрессивті болғанымен, 80 жыл өткенінен кейін ғана қажетін тапқан болатын.

 

Орал өңірі Қазақстанның астанасынан алсы тек провинция болғанымен іс-әрекет аренасы болып, ал оның тұрғындпары - соңғы үші ғасырда болған дәуірлі өзгерістердің қатысушылары болды.  Еуразия материгінің ортасында орналасу – географиялық факторының ролі, әлемнің екі бөлігімен шекараласатын, халықтар, тілдер, цивилизациялар, менталитеттер, мәдениеттер, діндер ораласатын аймақтың орны.

 


Облыстың административті орталығы –  1613 ж. Орал қаласы жасалған.  Қазақстанның ескі қаласы Орал (ескі Яиц қаласы) көшпенділерден шекараласынан орыс мемлекетін сақтайтын, әскері бекеттердің бірі ретінде құрылған. Балығымен бай өзендер, жазық даласымен, жерінің байлығымен казактарды қызықтырған. Олар осы жерде тұрып, көшпенділер тайпасы қазақтардың даласына еніп, орнығып кеткен.

 


 XIX ғасырдың өзіндік архитектурасы ондаған ескерткіштері: ескі орыс-қазақ мектебінің ғимараты (мұнда тарихи-краеведтік музейі орнласқан);  XVIII ғасырдың арихитектура ескерткіші – Михайл-Архангел соборы (1751 ж. құрылған) -  1773-1775 ж.ж. Е.Пугачев Шаруалар соғысын бастаушы; XIX ғасырдағы архитектуры ескерткіші – Сақтаушы Христос Храмы қазірде мирас болып қалған еді.

 

Қаланың музейлерінде Пугачевтың көтерілісін суреттейтін, XVII ғасырдағы казак үйінің жағдайын, қаланың тарихын, казактар және татарлар, XVII – XX ғасырлардағы болған оқығаларды  сипаттайтын тирихи экспонататтарды көруге болады.